Комплекслы ялан тикшеренеүҙәре

«Салауат» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәте (Салауат ятҡылығын эшкәртеүгә федераль лицензияһы бар) эшмәкәрлеге өсөн билдәләнгән территорияны баһалау сиктәрендә экосистемаларҙың торошон комплекслы ялан тикшеренеүҙәре алып барыла. Эштәрҙе Рәсәй фәндәр академияһы Өфө федераль тикшеренеү үҙәгенең Көньяҡ Урал ботаника баҡса-институтының алдынғы белгестәре алып бара.
Ярослав Голованов, биология фәндәре кандидаты, өлкән ғилми хеҙмәткәр: 
«Беҙҙең бурыс — үҫемлектәрҙең төрҙәрен теркәү, бөтә участкаларҙың ботаник һүрәтләмәләрен төҙөү. Биләмәлә башлыса ябай ҡарағай (Pinus sylvestris) һәм аҫыл ҡайын (Betula pendula) өҫтөнлөк иткән ылыҫлы урмандарҙан тора. Себер ҡарағайы (Larix sibirica), бик һирәк уҫаҡ (Populus tremula) ағастары осрай. Урман массивтарынан тыш, беҙ урман болондарын тасуирлайбыҙ, унда лабазник (Filipendula) кеүек төрҙәр булыуы мөмкин. Шулай уҡ селек (бәлки, Artemisia затының төрҙәре) һәм ағас (Rubus idaeus) кеүек рудераль (ҡый үләне) үҫемлектәр менән тулған боҙолған участкаларҙың торошон теркәйбеҙ. Беҙҙең маҡсат — үҫемлек берләшмәләренең составын һәм структураһын документлаштырыу. Бындай тикшеренеүҙәр һәр хужалыҡ эшмә-кәрлеген планлаштырыу һәм экологик балансты тәьмин итеү өсөн бик мөһим. Шәхсән мин төрлө зоналарҙың (болондар, далалар, урмандар) үҫемлектәрен 20 йыл самаһы өйрәнәм, һәм беҙҙең ғилми коллектив теүәл баһалау өсөн тейешле квалификацияға эйә».
Мария Лебедева, биология фәндәре кандидаты, етәксе ғилми хеҙмәткәр:
«Тикшеренеүҙәребеҙҙең маҡсаты – «Салауат»  яуаплылығы сикләнгән йәмғиәтенең лицензия участкаһында флора, үҫемлектәр һәм фаунаның торошон һәр яҡлап баһалау. Беҙ потенциаль хужалыҡ эшмәкәрлеге ҙур зыян килтерергә мөмкин булған теләһә ниндәй объекттарҙың (һирәк төрҙәр, хәүефле экосистемалар) булыуын асыҡларға тейешбеҙ. Хәҙер беҙ баҫыу эштәренең башланғыс этабында. Материал йыйылғандан һуң тәрән аналитик эш башлана: өлгөләрҙе камераль эшкәртеү, мәғлүмәттәрҙе анализлау, фонд һәм әҙәби сығанаҡтар менән сағыштырыу. Һуңынан ғына дөйөм һығымталар яһаласаҡ һәм йомғаҡлау отчеты әҙерләнәсәк. Әлегә Беҙ Көньяҡ Уралдың көнсығыш тау итәгенә хас урмандарҙы күҙәтәбеҙ, улар төбәк халҡына яҡшы таныш. Улар үҫемлектәрҙең, хайуандарҙың, бөжәктәрҙең төрлө төрҙәренә бай булыуҙары менән характерлана. Әгәр биләмә һирәк, ғәҙәти булмаған тәбиғи ҡиммәткә эйә булһа, уны файҙаланыу мәсьәләһе, моғайын, тормаҫ ине.
 Әлеге ваҡытта беҙ айырым иғтибар талап иткән объекттарҙы тапманыҡ, әммә эш дауам итә. Беҙҙең бурыс билдәле бер биләмәлә бөтә биологик төрлөлөктө теркәү. Беҙ картографик материалдарҙы ҡулланабыҙ, космос һүрәттәре буйынса участканы алдан анализлайбыҙ, төп урман төрҙәрен, иҫке һәм йәш ҡырҡыуҙарҙы, һыубаҫар туғай зоналарын айырып күрһәтәбеҙ. Әлеге ваҡытта ҡулланыусының бирелгән мәғлүмәтенең дөрөҫлөгөн тикшереү алып барыла. Баҫыу тикшеренеүҙәре, картографик анализ һәм артабанғы мәғлүмәтте комплекслы эшкәртеү — бына ошо эштәрҙе башҡарабыҙ беҙ».
М. В. Лебедева аңлатыуынса, эш өҫтөн-мөҫтөн ҡарау менән генә сикләнмәй. Белгестәр, күҙәтеүҙәрҙе ҡәтғи теркәп, биләмә буйлап йөрөй: үҫемлектәр төрөн (урман, болондар һ.б.), берләшмәләр составын тасуирлай,  ниндәй хайуандар осрауын билдәләй. Навигация һәм документация өсөн карталы планшеттар, фотоға төшөрөү, белешмәләр ҡулланыла. Тикшеренеүҙәрҙең нигеҙен коллективтың эксперт белеме, үҫемлектәрҙе, хайуандарҙы (шул иҫәптән бөжәктәрҙе һәм ҡоштарҙы) иҫәпкә алыу ысулдары тәшкил итә.
«Салауат» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәте директоры Таһир Бәхтигәрәев:
«Беҙ «Салауат» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәтенең ер аҫты байлыҡтары участкаһында хайуандар һәм үҫемлектәр донъяһын өйрәнеү буйынса ғилми тикшеренеү ойошторҙоҡ, ғалимдарҙы саҡырҙыҡ. Улар тикшергән майҙан Ҡыҙыл китапҡа индерелгән объекттарҙың табылмауын күрһәтә, әммә эштәр дауам итә. 
Бындай тикшеренеүҙәрҙе үткәреп «Салауат» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәте ер аҫты байлығын файҙаланыусының яуаплылығын күрһәтә. Тикшеренеү үткәреү ҡаҙылмаларҙы табыуҙың тирә-яҡ мөхиткә йоғонтоһо ихтималлығын объектив баһалау һәм тәбиғәт, шул иҫәптән Ҡыҙыл китапҡа ингән үҫемлектәр һәм хайуандар төрҙәре өсөн урындағы халыҡтың хәүефе нигеҙле булыу-булмауын белеү өсөн кәрәк. Экосистемаларҙың торошо һәм хужалыҡ эшмәкәрлегенең рөхсәт ителеүе тураһында йомғаҡлау һығымталары бөтә фәнни эштәр комплексы һәм йыйылған мәғлүмәттәргә анализ тамамланғандан һуң яһаласаҡ».

Таңсулпан ЙОМАҒУЖИНА.